TC ANAYASASI'INDA ORMAN VE ORMANCILIK ÇALIŞTAYINA KATILIM VE KATKI

Published on Thursday, 25 February 2016 11:37

Hits: 2071

Türkiye Ormancılar Derneği'nce Ankara'da 20-22 Şubat 2016 tarihleri  arasında gerçekleştirilen, "T.C.Anayasası'nda Orman ve Ormancılık  Çalıştayı" na "Yeni Anayasada Yer Alması Gereken Ormancılıkla İlgili  Hükümlere Dair Gerekçelere Bağlanmış Düşünce ve Görüşlerim" başlıklı  uzman-görüşü ile katkı konulmuş ve çalıştay çıktısı olarak elde edilen  ve de TBMM, Sendikalar ve STK'lara sunulacak "Ormanlar ve Yönetimi" adlı  öneri anayasa maddesi ve altındaki fıkralarına da katkı verilmiştir.

YENİ ANAYASA'DA YER ALMASI GEREKEN OMANCILIKLA İLGİLİ HÜKÜMLERE DAİR GÖRÜŞLERİM

Sn. Nihat ÖZ

Türkiye Ormancılar Derneği II. Başkanı

İlgi: 04.01.2016 tarih ve 7/1 sayılı yazınız

İlgi yazınız ile, “anayasada yer alması gereken ormancılıkla ilgili hükümleri içerecek” görüş hazırlığı için “ön düşüncelerim ya da görüşlerim”; sorularım ve özlü cevaplarım ışığı altında aşağıya çıkarılmıştır.

Gereğini bilgilerinize arz/rica ederim. 10.01.2016

 Prof. Dr. Mustafa Fehmi TÜRKER

 Anayasada Ormancılık Hükümlerine İhtiyaç Var mıdır? 

Bir toplumsal sözleşme olan anayasada, halen daha iktisaden gelişmekte ya da kalkınmakta olan ülkemiz açısından, ormancılığa dair hükümlere olan ihtiyaç, varlığını korumaktadır. Bu yönü ile 1982 Anayasası’nın ormancılıkla ilgili hükümlerinden geri noktaya düşülmemeli ve mümkünse, bu hükümler nitelik olarak iyileştirilerek geliştirilmelidir. Zira, ülkemizin iktisaden kalkınması; bu kalkınmanın iktisadi, toplumsal ve çevresel ayaklar üzerinde sağlanabilmesinin gerek şartı ya da elzem sektörü olan “ormancılık kesimine” önemli ölçüde bağlı olmaktadır. Zaten, BM 1992 Rio Zirvesi ile, tüm dünya ülkelerinin sürdürülebilir kalkınmayı amaç edinmesi ve bu amaç için de bir araç olarak “Ormancılık Sektörü - Gündem 21 Kararları” nün seçilmiş olması oldukça önemlidir.

Denilmek istenen odur ki, küresel ölçekteki bu gelişme, tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de ormancılık sektörünün önemini artırarak, ormancılık sektörünün bu işlevini yerine getirmesinde “anayasal güvenceye” sahip olmasını daha da gerekli kılmıştır. Zaten, mevcut anayasada yer bulan ve muhtemelen de yeni anayasada yer bulacak olan; “sağlık Hizmetleri ve Çevrenin Korunması” ve “Tarih, Kültür ve Tabiat Varlıklarının Korunması” umdelerinin yerine getirilmesi de, ormancılık konusunun önemini ve anayasal ölçekte de ele alınmasını gerektirmektedir.

 Yeni Anayasadaki Muhtemel Ormancılık Hükümlerinin Belirlenmesinde Çıkış Noktası Ne Olabilir?

Bu noktada, yeni anayasada yer alması gereken ormancılıkla ilgili hükümleri içerecek maddeler için altlık olarak, 1982 Anayasa’sının ormancılık ile ilgili hükümleri olan 169. ve 170. Maddeleri ya da TBMM’nin bir önceki yasama yılında tesis edilen anayasa hazırlık komisyonunun var ise, “ormancılıkla ilgili hazırlık çalışmaları ya da öneri maddeleri”nden hareket etme ya da yararlanma bir yöntem olarak seçilebilir. Gelinen noktada, diğer ülke anayasalarındaki ormancılık maddelerinden esinlenme de yararlı olmakla birlikte, ülkemiz ormancılığının yerli özelliklerinden neşet bulan ve dolayısı ile milli olan Türk Anayasası’ndan neşet bulan 1961 Anayasası ve 1982 Anayasası tecrübelerinin, çıkış noktası olması mantıklı görülmektedir.

 Yeni Anayasada Ormancılık Maddeleri Kapsamı ve Niteliği Ne ölçüde olmalıdır? Ya da Anayasasının Ormancılık İle İlgili Maddeleri Nasıl İyileştirilebilir ve veya İkmal Edilebilir?

Ormancılık mesleği tarafında olma

“Kamu yararını gözetmek ve korumak”tan “Mesleki özen göstermek ve sorumluluk taşımak”a kadar, “Meslek Ahlakı İlke ve Kuralları”nın da bir gereği olarak ve tabii ki bir orman mühendisi olarak; ormandan, orman kaynaklarından, orman ekosisteminden yana olmak eşyanın tabiatına uygun düşmektedir. Zaten, ortalama bir dünya ya da ülke vatandaşı olarak da; bünyesinde barındırdığı canlı ve cansız ekosistem ögeleri, azot ve su döngüleri gibi hayati süreçleri içermesi ve karasal ekosistemler arasında sunduğu kamu yararı ile, toprak kullanan diğer tüm kesimler arasında tartışmasız üstünlüğe sahip olan orman kaynakları tarafında olmak da aklın bir gereği olmaktadır.

Dolayısı ile orman kaynaklarının yönetimi ve işletmeciliğinde etkin ve verimli olabilmek için, en üst yasal şemsiye olan anayasa ve onun korumasından azami faydayı sağlamak için, ormancılığa ilişkin çok hayati ve öncelikli cümle, bent ya da maddelerin yeni anayasaya derç edilmesi oldukça elzem görülmektedir. 

2/B benzeri oluşumların kati olarak önünün kesilmesi

31.12.1981 tarihinden önce bilim ve fen bakımından orman niteliğini tam olarak kaybetmiş alanların, orman sınırı dışına çıkarılması uygulaması olan 6831 sayılı orman kanunun 2/B maddesinin neşet bulduğu, 1982 Anayasası’nın 169. ve 170. Maddelerinin ilgili bendleri mutlak surette kaldırılmalı ve ormancılığın temel sermayelerinden olan ve de sürdürülebilir ormancılığının gerek şartı işlevi gören orman arazisi ve üzerindeki otsu-çalı ve ağaç servetinin korunması ve geliştirilmesi yönünden bu kabil uygulamaların hatta ya da mümkün ise, bir daha olamayacağını teyit eden madde yeni anayasada tesis edilmelidir.   

Üstün kamu yararının dikkate alınması

MeriAnayasanın 169.maddesinin ikinci bendinde geçen, “Devlet ormanları, … kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamaz” hükmü yardımı ile, ormancılık sektörünün varlık nedeni olan arazi ve üzerindeki orman ekosistemi varlığı; başta tarım, madencilik, turizm ve enerji sektörlerine kolayca tahsis edilmektedir. Bu yolla yapılan tahsislerde, orman ekosistem hizmetlerinin değerleri hesaplanıp, orman arazisi tahsisi yapılan sektörlere tazmin ettirilemediği için, ormancılık sektörü iktisaden de mağdur duruma düşmekte ve fakat orman arazisini kullanan sektörler, edindikleri orman arazisi marifeti ile hak etmedikleri çok büyük katma değerlere erişmektedirler.

Ormancılık kesiminin gelirlerini ve dolayısı ile varlık nedenini tehdit eden bu uygulamalar neticesinde, ormancılığın milli muhasebe kayıtları dolayısı ile milli gelir hesapları içindeki oranı ve yeri çokça önemsiz hale gelmekte ve sektör hak ettiği maddi kaynağı devlet bütçesinden sağlayamamaktadır. Bu noktadan hareket ile, ülkemiz ormancılık sektörünün “baş ağrısı” olarak da tasvir edilen bu hususun oluşturduğu sektör mağduriyetini en azlamak ya da bertaraf etmek için, ormanlık alanlardan ormancılık dışı amaçlar ile diğer sektörlere arazi tahsisinde, mevcut anayasadaki “kamu yararı”  ifadesi, “üstün kamu yararı” olarak değiştirilmelidir.

Olağan durumlarda, bir orman arazisinin orman olarak kullanılmasının doğurduğu kamu yararının, söz konusu arazinin ormancılık dışı amaçlı kullanımının oluşturacağı kamu yararından çok daha fazla olması gerçekliğine rağmen, uygulamada bu husus iyi yönetilemediğinden, ormancılık sektörü hep arazi kayıpları ile yüzleşmektedir. “Üstün kamu yararı” ifadesinin yeni anayasaya derç edilmesi marifeti ile, orman ekosistemini haiz orman arazilerinin ekosistem hizmetlerinin de hesaba katılması ile, bu arazilerinin diğer sektörlere tahsisi de “makul” seviyelere inmiş olacaktır. 

Orman ekosistem hizmetlerinin geri ödenmesi

Orman ekosisteminin ürettiği odun kökenli ürün, odun dışı bitkisel kökenli ürün, odun dışı hayvansal kökenli ürün ile odun dışı hizmet çıktılarının, bu çıktıları üreten orman ekosistemini yöneten ve işleten ormancılık sektörüne parasal karşılık olarak geri dönmesi gerekir. Oysa, günümüz ve özellikle ülkemiz orman işletmeciliği uygulamalarında, odun kökenli ürünler, odun dışı bitkisel ve hayvansal ürünlerin kayıt içine alınan çok az miktarı sektörün iktisadi çıktısına ve dolayısı ile milli muhasebe kayıtlarına yansımaktadır.

Hâlbuki orman ekosistemlerinin ürettiği; su, otlak, karbon tutumu, oksijen üretimi, manzara güzelliği sağlama, toprak aşınımının engellenmesi, sel, taşkın ve heyelanların önlenmesi, milli savunma ve güvenlik hizmeti, barajların iktisadi ömürlerinin uzatılması, tarımsal üretimin ve gıda güvenliğinin sağlanması vb. gibi ekosistem hizmetlerinin çıktılarının parasallaştırılması, bir yandan ormancılık sektörünün üretim değerini ve milli gelir içindeki payını artıracak, diğer taraftan da orman ekosisteminin ürettiği bu ekosistem değerlerinin tamamına yakınının hesaplanması sayesinde, sektörün diğer sektörlere gerçekçi miktardaki arazi tahsisi karşılığında hak edilen maddi tutarlar tazminata konu edilebilecektir. Denilmek istenen odur ki, yeni anayasada ormancılıkla ilgili umdeler tesis edilirken, orman kaynağının yönetimi ve işletmeciliği bahsi noktasında ya da üstün kamu yararı hesabı ile ormancılıktan diğer sektörlere arazi tahsisi konusunda, “orman ekosistem hizmetlerinin geri ödenmesi” hususu zikredilebilir.

Devlet ormancılığının verimlilik, iktisadilik ile gerekli yer ve zamanlarda ve karlılık esaslı yapılması

1982 Anayasasının 169. Maddesi, “Devlet ormanları kanuna göre, Devletçe yönetilir ve işletilir” amir hükmü bulunmaktadır. Ülkemizde ormancılığın bilimsel ve teknik anlamda yapılmaya başlandığı ve bunun da ilk orman kanunu olan 3116’da yer bulduğu 1937 yılı milat kabul edildiğinde, o tarihten bu yana geçen 79 yılda, orman kaynaklarının etkin ve verimli bir şekilde yönetimi ve işletmeciliğinin yapıldığını ifade etmek oldukça zor olmaktadır. Geçen bu süre içinde; ormancılık üretimi için tedarikten, bu üretimin pazarlanmasına kadar bir dizi işletmecilik faaliyetlerinde başarı sağlanamadığı gibi; adeta kamu yararına konu olan ürün ve hizmetleri bünyesinden fışkırtan orman alanlarının, bu kaynaklarının adeta sigortası işlevini gören fundalık alanların tefrikinden, ormanı tahrip edenlerin ödüllendirildiğine delil olan 2/B uygulamalarına kadar olan tatbikler neticesinde azaltılması da, orman kaynaklarının iyi bir şekilde yönetime konu edilemediğine işaret etmektedir.

Dünya üzerinde küresel ısınma ve iklim değişikliğine çare olan en önemli karbon yutaklarından biri olan orman kaynaklarının; bir kamu malı olan orman ekosistemi bileşenlerinin, ülkemizde devlet mülkiyeti ve işletmeciliği marifeti ile yönetiliyor ve işletiliyor olması, söz konusu faaliyetlerde mutlak surette verimlilik ve iktisadilik ve mümkün olan yer ve zamanlarda ise karlılık ilkelerine uyulmasına engel değil, bilakis zaruret teşkil etmektedir.

Yukarıda özlü ifadelere konu edilen gerekçelerden ötürü, 1982 Anayasasının 169. Maddesi, “Devlet ormanları kanuna göre, Devletçe yönetilir ve işletilir” amir hükmü, “Devlet ormanları kanuna göre, Devletçe verimli ve iktisadi olarak yönetilir ve işletilir” hükmü getirilebilir.

Hazine arazilerinde ve özel mülkiyet alanlarında; vakıf ormancılığı ve özellikle karlılık esaslı özel ormancılığın teşvik edilmesi

Bilindiği üzere, ülkemiz ormancılığının baskın hüviyeti; orman kaynaklarının mülkiyetinin % 99.99 oranında devlete ait olması ve devletçe işletiliyor olmasıdır. Esasen bu özellik, Osmanlı Türkiye’sinde de cari olan ve halen de Cumhuriyet Türkiye’sinde de yaşanan bir gerçekliktir. Bu husus, ülkemizde orman kaynaklarını yönetirken ve işletirken tekelci bir yapı oluşturmakta ve bunun neticesi olarak da, ormanların yönetiminde ve işletmeciliğinde yarışmacılığı köreltmektedir.

Hâlbuki, ülkemizde devlet orman mülkiyeti ve işletmeciliğinin yapıldığı arazilerin kesinlikle dışında kalan hazine ve özel arazilerde; kamu yararı odaklı vakıf ormancılığı ve karlılık odaklı özel ormancılığının yeni anayasa ile teşvik edilmesi neticesinde; bir yandan orman ekosistemlerinin tüm ülke alanına yayılı olan mutlak miktarı ve oranı artmış olacak, dolayısı ile orman ekosistemlerinin bir ülke için işlevlerini etkin ve verimli bir şekilde yerine getirmesinin önü açılacak, diğer yandan da devlet orman işletmeciliğinin ve yönetiminin başarısını kıyas edebilecek seçenek ormancılık uygulamalarının doğmasına da sebebiyet verilecektir.  Bu muhtemel uygulamanın orta ve uzun vadedeki bir neticesi olarak da, ülkemiz ormancılığının en önemli sosyo-ekonomik kapsamlı sorunlarından olan; “orman köylerindeki kırsal fakirlik” ve “odun hammaddesi arz açığı” na çözüm bulunması imkânı doğacaktır.